http://informacjelokalne.pl/images/banners/skwp_baner.jpg

Gnieźnianie w Powstaniu Wielkopolskim (cz. II)

Wyróżniony Gnieźnianie w Powstaniu Wielkopolskim (cz. II)

Dotychczas nie ukazał się jeszcze „Słownik biograficzny Gnieźnian i Gnieźnianek, Powstańców Wielkopolskich”, być może w przyszłości, dzięki Fundacji Historycznej „Przywracamy Pamięć”, wspólnymi siłami uda się zrealizować podobny projekt. Niniejszym artykułem zatem, bardzo subiektywnie, pragnę przypomnieć w krótkich notkach biograficznych kilka zapomnianych w Gnieźnie postaci, które, choć w różny sposób związane były z naszym miastem, często przechodziły do historii powszechnej działając w innych regionach Polski i świata.


W tym tygodniu pragnę przybliżyć nieco ród Prądzyńskich, którego przedstawiciele na przełomie XVIII i XIX w. mieszkali lub kształcili się w Gnieźnie, jak choćby m.in.:
- Ignacy Prądzyński (ekonom Antoniego Białobłockiego, sędziego ziemskiego gnieźnieńskiego), który w 1781 prowadził interesy z Antonim Gurowskim, ówczesnym podwojewodzym gnieźnieńskim;
- Tadeusz Prądzyński (1872–1945), kształcił się w gnieźnieńskim gimnazjum, późniejszy współwłaściciel i dyrektor fabryki wyrobów cukierniczych „Goplana” w Poznaniu (ur. pod Gnieznem, wnuk Antoniego, porucznika ułanów armii napoleońskiej);
- Witold Prądzyński (1882–1952), młodszy brat Tadeusza, ukończył w 1901 w Gnieźnie maturę, należał do gnieźnieńskiego Towarzystwa Tomasza Zana, wybitny prawnik, studiował w l. 1901–2 ekonomię polityczną na wydziale filozoficznym Uniwersytetu we Wrocławiu, a w l. 1902–5 prawo na Uniwersytetach w: Greifswaldzie, Monachium i Berlinie, był pełnomocnikiem Polski do rokowań z Niemcami, odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Polonia Restituta.

Ale do historii Powstania Wielkopolskiego przeszli: Józef i Teodor Prądzyńscy. I tutaj mam dwa pytania:
- pierwsze: czy wiedzieliście Państwo, że Gnieźnianin, pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari przez Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, proboszcz parafii Św. Michała w l. 1912-1917, w Powstaniu Wielkopolskim był kierownikiem II Wydziału Organizacji i Propagandy, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w podziękowaniu Opatrzności, z jego inicjatywy postawiono słynny pomnik Chrystusa Króla w Poznaniu (zniszczony później przez Niemców)?
- drugie: czy wiedzieliście Państwo, że Gnieźnianin, utalentowany prawnik po studiach w Berlinie i Wrocławiu, zanim otrzymał dowództwo podczas Powstania Wielkopolskiego gnieźnieńskiego batalionu zapasowego piechoty i od pierwszych dni brał udział w walkach powstańczych na froncie północnym Wielkopolski, został mianowany przez generała-gubernatora H. Beselera komisarycznym burmistrzem Kalisza i z ruin odbudował zniszczone centrum miasta (spalone i zbombardowane przez Niemców w 1914), przez co nawet w okresie międzywojennym kaliszanie prosili, aby ponownie objął prezydenturę miasta?
Nie? Dzisiaj będzie o jednym z tych zapomnianych w Gnieźnie bohaterach, obrońcy polskiej racji stanu...

PRĄDZYŃSKI Józef (1877–1942)
Związki z Gnieznem: w l. 1912-17 proboszcz parafii Św. Michała, egzaminator prosynodalny i kurator konwiktu arcybiskupiego, czynny w Gnieźnie społecznik, prezes i patron gnieźnieńskich towarzystw,  redaktor pisma „Lech” oraz tygodnika „Wiadomości Parafialne”.

Pochodził z wielkopolskiej rodziny ziemiańskiej, był wnukiem Andrzeja (zm. 1872), kapitana w armii Księstwa Warszawskiego i uczestnika powstania listopadowego. Za działalność patriotyczną w Towarzystwie Filomatów, został w 1901 skazany  przez niemiecki sąd na karę sześciu tygodni więzienia. Tego samego roku, 15 grudnia, przyjął w Gnieźnie święcenia kapłańskie.

W l. 1902-11 był wikariuszem w Strzelnie. Już wtedy dał się poznać jako organizator życia społecznego, pełniąc funkcje m.in. patrona Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej im. Stanisława Kostki, prezesa Towarzystwa Czeladzi Katolickiej, Towarzystwa Przemysłowego, Kółka Rolniczego, angażował się w pracę Towarzystwa Czytelni Ludowych, Towarzystwa Pomocy Naukowej im. K. Marcinkowskiego i in.

Od 1 III 1912 do 15 XI 1917 był proboszczem parafii Św. Michała w Gnieźnie, gdzie pełnił również funkcję egzaminatora prosynodalnego oraz kuratora konwiktu arcybiskupiego.

W tym czasie aktywnie zaangażował się w życie kulturalne i społeczne Gniezna, działając m.in. w radzie nadzorczej „Rolnika”, współpracując z pismem „Lech”, zorganizował również pracę tygodnika „Wiadomości Parafialne”. Był działaczem wielu gnieźnieńskich stowarzyszeń, m.in.: prezes Towarzystwa Pomocy Oświatowej, patron Stowarzyszenia Kobiet Pracujących w Handlu i Konfekcji, wspierał czynnie Katolickiego Towarzystwo Robotników Polskich oraz pracował na rzecz nowo utworzonego harcerstwa. Nic więc dziwnego, że działalność społeczna oraz osiągnięcia ks. Józefa Prądzyńskiego zwróciły uwagę przełożonych i już w 1917został przeniesiony z Gniezna do kapituły kolegiaty Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W tym samym roku został przyjęty w poczet członków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Podczas Powstania Wielkopolskiego Komisariat Naczelnej Rady Ludowej powierzył mu kierownictwo II Wydziału Organizacji i Propagandy, któremu podlegały sekcje: organizacyjna, oświatowa, rolnicza i prasowa. W połowie 1919 objął stanowisko kierownika Wydziału Sprawiedliwości Naczelnej Rady Ludowej.

Ks. Józef Prądzyński nie zaniedbywał w tym czasie oświaty, wykładał m.in. na Uniwersytecie Powszechnym (zorganizowanym przez Tadeusza Grabowskiego), był także jednym z organizatorów Powszechnego Towarzystwa Pedagogicznego, powołanego do repolonizacji szkolnictwa wielkopolskiego. Piastował też stanowisko dziekana generalnego wojska wielkopolskiego.

W l. 1917–25 ks. Prądzyński pełnił funkcję sekretarza generalnego Związku Kapłanów «Unitas», a w. l. 1925–34 prezesa. W 1923 został wiceprezesem Zarządu Głównego Towarzystwa Obrony Społecznej w Poznaniu. Był wieloletnim duszpasterzem akademickim Poznania (do 1934).

W 1922 zaangażował się politycznie. Jako kandydat w wyborach powszechnych do Senatu (lista państwowa nr 8 – Chrześcijański Związek Jedności Narodowej) został wybrany na zastępcę senatora. Od 17 III 1926, po rezygnacji Stefana Smulskiego, zasiadał w Senacie, gdzie był członkiem Komisji Oświatowej

W okresie wydarzeń majowych 1926 przeciwstawił się zamachowi Józefa Piłsudskiego i wszedł w Poznaniu w skład Komitetu Wojewódzkiego Organizacji Obrony Państwa. Jeszcze tego samego roku został wiceprezesem  Zarządu Głównego Związku Ludowo-Narodowego, pełnił również obowiązki kapelana w organizacji Obóz Wielkiej Polski oraz w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” w Dzielnicy Wielkopolskiej.
W międzywojniu czynnie zaangażowany w sprawy społeczne, zasiadał jako wiceprzewodniczący we władzach Poznańskiego Komitetu Wojewódzkiego do Spraw Pomocy Polskiej Młodzieży Akademickiej, jako członek sądu koleżeńskiego w zarządzie okręgowym Związku Harcerstwa Polskiego, współpracował ze Związkiem Obrony Kresów Zachodnich, był także członkiem dyrekcji Księgarni i Drukarni Św. Wojciecha (kierował Wydziałem Wydawniczym).
Ks. Józef Prądzyński poświęcał się także pracy publicystycznej, współpracował m.in. z redakcją „Kuriera Poznańskiego”, redagował również miesięcznik Ligi Katolickiej „Pochodnia”, „Wiadomości dla Duchowieństwa”oraz „Nowa Biblioteka Kaznodziejska”. Przy jego wsparciu drukiem ukazywały się czasopisma młodzieżowe: „Orlątko” i „Orlęta”.

W 1932 z inicjatywy ks. Józefa Prądzyńskiego wzniesiono w Poznaniu pomnik Chrystusa Króla (dzieło Marcina Rożka, zburzone w okresie II wojny światowej przez Niemców).
Oprócz działalności społecznej, był również czynny politycznie, m.in. sprawował mandat radnego m. Poznania w l. 1929–38 i wiceprezesa Klubu Narodowego w Radzie Miejskiej.

Ks. Józef Prądzyński sprawował również godność prałata kustosza kapituły kolegialnej Św. Marii Magdaleny (od 1920), papieskiego prałata domowego (1932) i infułata (1938), wspominany był jako wybitny kaznodzieja.
W okresie międzywojennym nie zaniedbywał działalności w Gnieźnie, w którym często bywał jako przewodniczący Sodalicji Mariańskiej na archidiecezję gnieźnieńską.

Po wkroczeniu Niemców do Wielkopolski w 1939 był inicjatorem, ideowym przywódcą oraz organizatorem tajnej organizacji „Ojczyzna” (kryptonim konspiracyjny Omega), której do głównych zadań należała m.in. łączność z rządem polskim na emigracji, informowanie państw zachodnich o sytuacji w okupowanej Polsce, prowadzenie akcji społecznych i organizacja tajnego nauczania.

Na początku 1940 ks. Józef Prądzyński został wyznaczony przez Komitet do Spraw Kraju przy rządzie polskim w Angers we Francji na męża zaufania rządu z mandatem upoważniającym do wysunięcia kandydata na delegata rządu dla ziem zachodnich, należał do organizatorów pierwszej Delegatury Rządu na Kraj.

W dniu 3 maja 1941 został aresztowany i osadzony w siedzibie gestapo w Poznaniu, a następnie na terenie obozu więziennego w Forcie VII.
Dnia 26 września 1941 ks. Józefa Prądzyńskiego wywieziono do Dachau, gdzie, jak powiadamiał rodzinę w piśmie komendant obozu, zmarł w szpitalu więziennym dn. 27 VI 1942 r.

Pośmiertnie został odznaczony  Krzyżem Virtuti Militari V kl. przez Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego.

W kolejnym artykule poznamy losy Teodora Prądzyńskiego (1877-1937), dowódcy gnieźnieńskiego batalionu zapasowego piechoty podczas Powstania Wielkopolskiego, który w cywilu był wybitnym prawnikiem i działaczem społecznym.

Na marginesie: sądzę, że dobrym upamiętnieniem powstańców byłoby stworzenie w niedalekiej przyszłości oznakowanego w przestrzeni publicznej SZLAKU BOHATERÓW POWSTANIA WIELKOPOLSKIEGO w Gnieźnie. Ale to, zdaje się, temat już raczej na 110. rocznicę wybuchu zwycięskiego zrywu niepodległościowego...

Skomentuj

Upewnij się, że pola oznaczone wymagane gwiazdką (*) zostały wypełnione. Kod HTML nie jest dozwolony.